Kanser Sözlüğü

A

Adjuvan Tedavi

Kanser cerrahisi sonrası, vücutta kalmış olabilecek mikroskobik kanser hücrelerini yok etmek ve hastalığın nüks etme riskini azaltmak amacıyla uygulanan koruyucu tedavi.

Akıllı İlaç (Hedefe Yönelik Tedavi)

Kanser hücrelerinin büyümesini sağlayan belirli molekülleri hedef alarak etki gösteren ilaçlar. Sağlıklı hücrelere daha az zarar verirler.

Anemi

Kanda hemoglobin veya kırmızı kan hücresi eksikliği. Kanser tedavisi sırasında sık görülür ve yorgunluk, halsizlik belirtilerine neden olur.

Antikor

Bağışıklık sistemi tarafından üretilen ve yabancı maddeleri tanıyıp bağlanan proteinler. Monoklonal antikorlar kanser tedavisinde kullanılır.

B

Benign (İyi Huylu)

Kanserli olmayan tümör. Bu tümörler çevre dokulara yayılmaz ve genellikle hayati tehlike oluşturmazlar.

Biyopsi

Şüpheli dokudan mikroskop altında incelenmek üzere parça alınması işlemi. Kesin kanser tanısı için gereklidir.

BRCA1 / BRCA2

Kalıtsal meme ve over kanseri riskini artıran gen mutasyonları. Bu genlerde mutasyon taşıyan kişilerde kanser riski önemli ölçüde artar.

Brakiterapi

Radyoaktif kaynağın doğrudan tümörün içine veya yakınına yerleştirildiği bir radyoterapi türü. İç ışınlama olarak da bilinir.

C

CA-125

Özellikle over kanserinde yükselen bir tümör belirteci. Tedavi yanıtını ve hastalık takibini değerlendirmek için kullanılır.

CEA (Karsinoembriyonik Antijen)

Kolorektal kanser başta olmak üzere bazı kanserlerde yükselebilen bir tümör belirteci.

ctDNA (Serbest Tümör DNA'sı)

Kanda dolaşan tümör kaynaklı DNA parçaları. Sıvı biyopsi ile tespit edilir ve tümör genetiği hakkında bilgi verir.

D

Desmoplastik

Tümör hücrelerinin etrafında oluşan sert, lifli doku reaksiyonu. Tanısal ve evreleme açısından önemlidir.

DNA Onarım Genleri

Genetik materyaldeki hasarları düzelten genler. Bu genlerdeki mutasyonlar (BRCA, MMR vb.) kansere yatkınlığı artırır.

Doz Yoğunluklu Kemoterapi

Yan etkiler tolere edilebildiği sürece, kürler arasındaki süreyi kısaltarak daha agresif uygulanan kemoterapi protokolü.

E

Eksizyon

Cerrahi olarak bir doku veya organın çıkarılması işlemi.

Endoskopi / Kolonoskopi

Esnek kameralı tüplerle sindirim sistemi organlarının iç yüzeyinin incelenmesi ve biyopsi alınması işlemi.

Evre (Stage)

Kanserin vücuttaki yayılma derecesini gösteren sınıflandırma sistemi. Genellikle 1–4 arası evrelenir; evre 1 erken, evre 4 ileri hastalığı gösterir.

Extravazasyon (Damar Dışına Sızma)

Damar yoluyla verilen kemoterapi ilacının çevre dokuya sızarak doku hasarına yol açması durumu.

F

Febril Nötropeni

Nötropenik (beyaz kan hücresi düşük) hastada ortaya çıkan ve acil tıbbi müdahale gerektiren yüksek ateş tablosu.

Fenotip / Genotip

Tümörün dışa vuran biyolojik özellikleri (fenotip) ile taşıdığı DNA ve mutasyon haritası (genotip).

G

Genetik Test

Kalıtsal kanser riskini belirlemek için yapılan DNA analizleri. BRCA, Lynch sendromu gibi mutasyonları tespit eder.

Glioblastom (GBM)

Beyin dokusundan kaynaklanan en agresif primer beyin tümörü türü.

Grade (Derece)

Kanser hücrelerinin normal hücrelere ne kadar benzediğini gösteren histolojik sınıflandırma. Yüksek grade daha agresif tümörü gösterir.

H

HER2

Bazı meme kanserlerinde aşırı bulunan bir protein. HER2 pozitif kanserlerde hedefe yönelik tedaviler (trastuzumab gibi) kullanılabilir.

Histopatoloji

Biyopsi veya cerrahi ile alınan dokuların mikroskop altında incelenerek kesin tanı konulması süreci.

Hormon Tedavisi

Hormonlara duyarlı kanserlerde (meme, prostat) hormon üretimini veya etkisini engelleyen tedavi yöntemi.

Hospis

İleri evre hastalarda yaşam kalitesini artırmaya yönelik palyatif bakım hizmeti.

İ

İmmünoterapi

Bağışıklık sistemini güçlendirerek veya yönlendirerek kanserle savaşmasını sağlayan tedavi yöntemi. Kontrol noktası (checkpoint) inhibitörleri bu gruba girer.

İn Situ Karsinom

Henüz çevre dokulara yayılmamış, yerinde duran erken evre kanser. Tedavi edildiğinde tam iyileşme şansı çok yüksektir.

İnfüzyon

İlaçların damar yoluyla yavaş yavaş verilmesi işlemi. Kemoterapi genellikle infüzyon şeklinde uygulanır.

J

Jinekolojik Onkoloji

Kadın üreme organı kanserlerinin (over, uterus, serviks vb.) tanı ve tedavisiyle ilgilenen uzmanlık alanı.

K

Karsinojen

Kanser oluşumuna neden olan veya kanser riskini artıran çevresel, kimyasal ya da fiziksel etkenler (tütün dumanı, asbest, UV ışınları vb.).

Karsinom

Epitel dokulardan (deri, iç organların iç yüzeyi) kaynaklanan kanser türü. Kanserlerin büyük çoğunluğu karsinomdur.

Kaşeksi (Kanser Kaşeksisi)

Kanser sürecinde metabolizma değişimlerine bağlı gelişen, iştahsızlık ve belirgin kas/kilo kaybı tablosu.

Kemoterapi

Kanser hücrelerini öldürmek veya büyümelerini durdurmak için kullanılan ilaç tedavisi. Hızlı bölünen hücreleri hedef alır.

Klinik Araştırma

Yeni ilaç veya tedavi yöntemlerinin güvenilirliğini ve etkinliğini test etmek için gönüllü hastalarla yürütülen bilimsel çalışmalar.

Kür

Kemoterapi protokolünde belirli aralıklarla uygulanan tedavi döngüsü. Örneğin "6 kür kemoterapi" altı tedavi döngüsü anlamına gelir.

L

Lenf Nodu (Lenf Bezi)

Bağışıklık sisteminin parçası olan küçük bezler. Kanser sıklıkla lenf nodlarına yayılır ve bu durum evrelemeyi etkiler.

Lenfoma

Lenf sisteminden kaynaklanan kanser türü. Hodgkin ve Hodgkin dışı lenfoma olarak iki ana gruba ayrılır.

Lokal İnvazyon

Kanser hücrelerinin başladıkları organın derin dokularına veya hemen bitişiğindeki komşu organlara yayılması.

Lösemi

Kan ve kemik iliğinin kanseri. Beyaz kan hücrelerinin kontrolsüz üretimi ile karakterizedir.

Lynch Sendromu

Kalıtsal kolorektal, endometrium ve diğer kanser riskini artıran genetik durum. DNA onarım genlerindeki mutasyonlardan kaynaklanır.

M

Malign (Kötü Huylu)

Kanserli tümör. Kontrolsüz büyüyebilen ve vücudun diğer bölgelerine yayılabilen (metastaz yapabilen) kitle.

Metastaz

Kanserin başladığı organdan vücudun başka bir bölgesine yayılması durumu. En sık karaciğer, akciğer, kemik ve beyne metastaz görülür.

Monoklonal Antikor

Laboratuvarda üretilen ve kanser hücrelerindeki belirli hedeflere bağlanan antikor türü. Trastuzumab ve bevacizumab örneklerdir.

MR / MRG (Manyetik Rezonans)

Manyetik alan ve radyo dalgaları kullanarak vücudun detaylı görüntülerini oluşturan tanı yöntemi.

Mutasyon

Kanser gelişimini tetikleyen veya yönlendiren genetik kod değişiklikleri.

Myelom (Multipl Myelom)

Kemik iliğindeki plazma hücrelerinin kontrolsüz çoğalmasıyla seyreden kan kanseri türü.

N

Neoadjuvan Tedavi

Ameliyat öncesi tümörü küçültmek ve cerrahiyi kolaylaştırmak amacıyla uygulanan tedavi.

Nötropeni

Kanda nötrofil (bir tür beyaz kan hücresi) sayısının düşmesi. Kemoterapi yan etkisi olarak sık görülür ve enfeksiyon riskini artırır.

Nüks (Rekürrens)

Tedavi sonrası kanserin yeniden ortaya çıkması. Lokal (aynı bölge) veya uzak (metastatik) olabilir.

O

Onkolog

Kanser tedavisi konusunda uzmanlaşmış hekim. Tıbbi onkolog ilaç tedavilerini, radyasyon onkoloğu ışın tedavilerini yönetir.

Onkoloji

Kanser tanı ve tedavisi ile ilgilenen tıp dalı. Tıbbi onkoloji, radyasyon onkolojisi ve cerrahi onkoloji alt dallarını kapsar.

Otoimmün Reaksiyon

İmmünoterapi gibi tedavilerin bağışıklık sistemini aşırı uyarması sonucu vücudun kendi sağlıklı dokularına saldırması durumu.

P

Palyatif Tedavi

Hastalığı iyileştirmekten ziyade belirtileri kontrol altına almayı ve yaşam kalitesini artırmayı amaçlayan tedavi yaklaşımı.

Patoloji Raporu

Biyopsi veya ameliyat dokusunun incelenmesi sonucu hazırlanan; tümörün türü, evresi ve moleküler özelliklerini içeren resmi tıbbi rapor.

PET / BT

Pozitron emisyon tomografisi ve bilgisayarlı tomografinin birleşimi. Kanser hücrelerinin metabolik aktivitesini ve yerini gösterir.

Port (Port Kateter)

Göğüs bölgesine deri altına yerleştirilen, kemoterapi ve kan alımı için kullanılan kalıcı damar erişim cihazı.

Profilaktik Cerrahi / Tedavi

Kanser gelişme riski yüksek olan dokunun henüz kanserleşmeden önlem amaçlı çıkarılması veya tedavi edilmesi. Örneğin BRCA pozitifliğinde koruyucu mastektomi.

Prognoz

Hastalığın muhtemel seyri ve sonucu hakkındaki tahmin. Evre, grade ve tümör özellikleri prognoza etki eder.

PSA (Prostat Spesifik Antijen)

Prostat dokusundan salgılanan ve prostat kanseri taraması ile takibinde kullanılan tümör belirteci.

R

Radyofrekans Ablasyon (RFA)

Tümör dokusuna ısı enerjisi uygulanarak kanser hücrelerinin tahrip edilmesi esasına dayanan minimal invaziv yöntem.

Radyoterapi (Işın Tedavisi)

Yüksek enerjili X-ışınları veya diğer radyasyon türlerini kullanarak kanser hücrelerini öldürmeyi amaçlayan tedavi yöntemi.

Remisyon

Kanser belirtilerinin ve bulgularının tamamen (tam remisyon) veya kısmen (kısmi remisyon) kaybolması durumu.

Rezeksiyon

Tümörün veya organın bir bölümünün cerrahi olarak çıkarılması.

S

Sarkom

Kemik, kas, yağ dokusu gibi bağ dokulardan kaynaklanan nadir kanser türleri.

Sentinel Lenf Nodu

Tümörden lenf sıvısının ilk aktığı lenf nodu. Meme kanserinde kanser yayılımını değerlendirmek için biyopsi yapılır.

Sistemik Tedavi

Vücudun tamamına dolaşım yoluyla ulaşan tedaviler: kemoterapi, immünoterapi ve hedefe yönelik tedaviler.

Sıvı Biyopsi

Kandan tümör DNA'sı, hücreleri veya diğer biyobelirteçleri tespit eden minimal invaziv test yöntemi.

T

TNM Evrelemesi

Kanseri evrelemek için kullanılan uluslararası sistem. T: tümör boyutu, N: lenf nodu tutulumu, M: metastaz durumu.

Tolerans / Direnç

Kanser hücrelerinin uygulanan kemoterapi veya akıllı ilaçlara zamanla uyum sağlayarak ilaca yanıt vermemeye başlaması.

Tümör

Anormal hücre büyümesi sonucu oluşan kitle. İyi huylu (benign) veya kötü huylu (malign) olabilir.

Tümör Belirteçleri

Kanda veya dokularda ölçülebilen ve kanser varlığını veya tedavi yanıtını gösteren maddeler (CA-125, CEA, PSA vb.).

U

Uzak Metastaz

Kanserin köken aldığı organdan lenf veya kan yoluyla vücudun uzak organlarına sıçraması. Örneğin akciğerden beyne yayılım.

V

Vasküler İnvazyon

Tümör hücrelerinin damar yapılarına girerek kan dolaşımına katılması durumu. Metastaz riskini artırır.

Y

Yan Etki

Tedavinin istenmeyen etkileri. Kemoterapi bulantı, saç dökülmesi ve yorgunluk gibi yan etkilere neden olabilir.

Yaşam Kalitesi

Fiziksel sağlık, psikolojik durum ve sosyal işlevselliği kapsayan genel iyilik hali. Kanser tedavisinde önemli bir hedeftir.

Z

Zoledronik Asit (Bisfosfonatlar)

Kemik metastazı durumunda kemik yıkımını önlemek ve kemik yapısını güçlendirmek için kullanılan ilaç grubu.