Erken Tanı & Korunma
Kanserlerin önemli bir bölümü erken evrede yakalandığında tedaviye çok daha iyi yanıt verir. Bu sayfada ülkemizdeki tarama programlarını, riski artıran etkenleri ve korunmada işe yarayan yaklaşımları bulacaksınız.
- 40 – 69 meme taraması — iki yılda bir mamografi
- 30 – 65 rahim ağzı taraması — beş yılda bir HPV testi
- 50 – 70 kolorektal tarama — iki yılda bir gaitada gizli kan
Erken tanı neden bu kadar önemli?
Erken evrede yakalanan bir kanser, henüz bulunduğu bölgeden çıkmamıştır. Bu, tedavinin daha kısa sürmesi, genellikle daha az müdahale gerekmesi ve sonuçların belirgin şekilde daha iyi olması demektir.
Taramanın amacı hasta olan kişileri bulmak değil, hiçbir şikâyeti olmayan sağlıklı insanlarda henüz belirti vermemiş değişiklikleri yakalamaktır. Bu yüzden "bir şikâyetim yok" demek, taramayı ertelemek için geçerli bir neden değildir.
Bazı taramalar kanser gelişmeden önce müdahale imkânı da verir. Rahim ağzı taramasında saptanan kanser öncesi değişikliklerin tedavi edilmesi, hastalığın hiç ortaya çıkmamasını sağlayabilir.
Ülkemizdeki tarama programları
Sağlık Bakanlığı'nın ücretsiz tarama programları KETEM merkezlerinde ve aile hekimliklerinde yürütülüyor.
-
Meme
Mamografi
40–69 yaş arasındaki kadınlara iki yılda bir mamografi önerilir. Ailesinde meme veya yumurtalık kanseri öyküsü olanlarda tarama daha erken başlayabilir ve MR gibi ek yöntemler eklenebilir.
-
Rahim ağzı
HPV testi
30–65 yaş arasındaki kadınlara beş yılda bir HPV testi önerilir. Test negatifse beş yıl beklenebilir; pozitifse ileri inceleme yapılır. HPV aşısı bu taramanın yerini almaz, tamamlar.
-
Kolorektal
Gaitada gizli kan
50–70 yaş arasında iki yılda bir gaitada gizli kan testi, ayrıca on yılda bir kolonoskopi önerilir. Ailesinde bağırsak kanseri olanlarda tarama daha erken başlar.
Aylık alışkanlık
Kendi kendine muayene
Kendi kendine muayene tarama programının yerine geçmez, ama kendi vücudunuzu tanımanızı sağlar. Değişikliği en erken fark edecek kişi genellikle sizsiniz.
Ayda bir, adet bitiminden birkaç gün sonra yapılması önerilir. Menopozdaki kadınlar ayın sabit bir gününü seçebilir.
- Aynada kollar yanda ve yukarıdayken memelere bakın
- Deride çekilme, kızarıklık, şekil değişikliği olup olmadığına dikkat edin
- Parmak uçlarıyla dairesel hareketlerle tüm memeyi ve koltuk altını tarayın
- Meme başını hafifçe sıkarak akıntı olup olmadığını kontrol edin
- Sırtüstü yatarak aynı taramayı tekrarlayın
- Fark ettiğiniz bir değişikliği bir sonraki adet dönemini beklemeden hekime bildirin
Risk faktörleri
Risk faktörü, hastalık riskini artıran ama tek başına hastalığa yol açmayan etkenlerdir. Birçok risk faktörü taşıyan biri hiç kanser olmayabilir; hiçbir risk faktörü olmayan biri hastalanabilir.
Yine de risk faktörlerini bilmek işe yarar: çünkü bir bölümü tamamen sizin elinizdedir. Değiştirilebilir etkenler üzerinde çalışmak, hem kanser hem de kalp-damar hastalıkları riskini birlikte azaltır.
Koruyucu yaklaşımlar
Korunmada işe yarayanlar
Kanserden tamamen korunmayı garanti eden bir yöntem yok. Ancak riski belirgin şekilde azaltan, kanıtı güçlü birkaç davranış var — ve bunların çoğu aynı zamanda genel sağlığı da iyileştiriyor.
- Sigarayı bırakmak — tek başına en etkili adım
- HPV ve hepatit B aşılarını yaptırmak
- Sağlıklı kiloyu korumak
- Haftada en az 150 dakika orta şiddette hareket etmek
- Alkolü sınırlamak veya hiç kullanmamak
- Sebze, meyve, tam tahıl ve baklagil ağırlıklı beslenmek
- İşlenmiş et tüketimini azaltmak
- Güneşten korunmak
- Tarama programlarını aksatmamak
- Yüksek riskli ailelerde genetik danışmanlık almak
Sık Sorulan Sorular
Hiç şikâyetim yok, yine de tarama yaptırmalı mıyım?
Evet. Tarama zaten şikâyeti olmayan kişiler için tasarlanmıştır. Şikâyet ortaya çıktığında hastalık genellikle daha ileri evrededir; taramanın amacı o noktaya gelmeden yakalamaktır.
Mamografinin radyasyonu zararlı mı?
Mamografide kullanılan radyasyon dozu çok düşüktür ve erken tanının sağladığı yarar bu riskin çok üzerindedir. Düzenli tarama önerilerinin arkasındaki hesap tam olarak budur.
HPV aşısını yaptırdım, tarama yaptırmama gerek var mı?
Var. Aşı en sık görülen yüksek riskli HPV tiplerine karşı koruma sağlar ama hepsini kapsamaz. Aşı ve tarama birlikte önerilir.
Tarama sonucum şüpheli çıktı, kanser miyim?
Hayır. Şüpheli sonuç, ileri inceleme gerektiği anlamına gelir. Bu incelemelerin büyük bölümü kanser dışı bir nedenle sonuçlanır. Önemli olan ileri tetkiki ertelememektir.
Aile öyküm var, ne zaman başlamalıyım?
Ailesinde kanser öyküsü olanlarda tarama genellikle daha erken yaşta başlar ve farklı yöntemler eklenebilir. Bu plan aile öykünüzün ayrıntısına göre yapılır; bir hekimle birlikte belirlemeniz gerekir.